कंदुकधारिणी किंवा कंदुकावती

 

Revanasiddeshwar temple  kalgi, kalburgi district, Karnataka.

          मंदीराच्या बाह्यांगावर आढळणाऱ्या स्त्रीशिल्पांना सुरसुंदरी, देवांगना किंवा अप्सरा  असे म्हणतात. क्षिरार्णवात 32,शिल्पप्रकाशात 16 तर काही शिल्पशास्त्रीय ग्रंथात 24 देवांगणाचे प्रकार आढळतात. मात्र या व्यतिरिक्त ही अन्य सुरसुंदरी दिसून येतात, त्यापैकीच एक म्हणजे हातात कंदुक(चेंडू) घेऊन खेळत नृत्य करणारी स्त्री म्हणजेच "कंदुकधारिणी  किंवा कंदुकावती"

कंदुक हा मूळात संस्कृत शब्द असून,त्याचा अर्थ चेंडू असा आहे, ज्यास हिंदीमध्ये गेंद किंवा गेंदू म्हणतात. बोलीभाषेमूळे कंदूचा गेंदू, चेंडू असा अपभ्रंश झाला असावा.

प्राचीन काळातील अनेक उत्सवांपैकीच एक कंदुकोत्सव. कंदुक खेळण्याचे साधन तर होतेच, शिवाय ते नृत्य करताना ही वापरले जात, तत्संबंधी चे नियम तंत्र, गतीचे नियमन, चूणीक्रिया, क्षयपद, चंक्रमण,मध्यम गती इ. बाबत वर्णन दंडीने केले आहे. प्रत्येक महिन्याच्या कृतिका नक्षत्रात विंध्यवासिनी देवीच्या पूजनार्थ राजकुमारी कंदुकावती कंदुकनृत्य करत असल्याची माहिती दंडीने दिली आहे. तसेच हरिवंशात श्रीकृष्णाच्या कंदुकक्रिडेचे संदर्भ आहेत.

काही ठिकाणी कंदुकधारिणीच्या पायाशी सेविका असून ती चेंडू पुरवत आहे. याशिवाय खजुराहो येथील जावरी मंदिर, लक्ष्मण मंदिर, कंदारिया मंदिर येथे ही कंदुकधारिणी शिल्प आढळते. येथील एका स्त्रीच्या हातात फळीसदृश्य वस्तू असून त्यावर तिने कंदुक तोलला आहे. मात्र हे शिल्प भग्न असून तिच्या चेहर्याचा पाषाण फुटलेला आहे. तसेच औरंगाबाद जिल्ह्यातील अंभई येथील वडेश्वर मंदिरावर दोन कंदुकधारिणी असून मार्कंडी, नागदा इ. ठिकाणी ही कंदुकधारिणी आढळतात.

मंदिर हे जरी अध्यात्माचे प्रतिक असले तरी, मंदिरावरील प्रत्येक शिल्पाचा अर्थ अध्यात्माशीच संबंधित नसतो. त्यापैकी अनेक शिल्पे सामाजिक, सांस्कृतिक परंपरेची साक्ष देत असतात.

✍️

कैलास... एक अभिजात शिल्पवैभव

 

एलापुर चे कैलास.....!!

कैलास म्हणजे भारतीय कलावैभवाची अस्मिता..!
शिल्पसंहितेतील अक्षर, अनंत व अद्वितीय असा अंतिम हुंकार....!
मानवी कल्पनाशक्ती चा अनुपम अविष्कार..!
अहोरात्र राबणाऱ्या सहस्रावधी हातांचा आढावा..!
कल्पनाशक्तीचा मुर्तरुप प्रचंड देखावा..!

एक अद्भुत, अवर्णनीय ,पाषाणाला बोलके करणारी कला, म्हणजे च शिल्पकला..!

धन्य आहे तो कलाकार आणि त्याची कल्पनाशक्ती ज्याने दगडातून परमेश्वराला बाहेर काढले..मनुष्याप्रमाणे चालते बोलते केले शिवाय भावनेचा शृंगार ही केला,आणि वेदनेचा टिळा ही लाविला..
विधात्याचा हा कैलास अक्षरश: मर्त्यलोकांत, अगदी तुमच्या आमच्यांत ज्यांनी आणुन ठेविला,अशा कित्येक कलाकारांस शतशः नमन...

  लेणी म्हणजे च लयनस्थापत्य. लेण म्हणजे दागिना, म्हणजे च निसर्गात कोरलेला अनमोल दागिना.

शिल्पवैभवाने समृद्ध असलेली वेरुळ लेणी ही सह्याद्री पर्वत रांगांच्या, सातमाळा रांगेमधील इंध्याद्री किंवा चरणाद्री टेकड्यांमधील पाषाणात कोरलेली आहे. अजिंठा लेणी प्रमाणे वेरुळ लेण्या कधीही स्मृती च्या पडद्याआड गेल्या नाहीत. या ठिकाणी हिंदू, बौद्ध व जैन अशा तिन्ही धर्मीय लेण्यांचा मिलाफ दिसुन येतो. त्यापैकी 16 क्रमांकाचे हिंदू लेणे म्हणजे च कैलास मंदिर, जे एकाच सलग प्रस्तरातुन साकारले अाहे, पर्वताच्या वरील बाजुने पाहीले असता, कैलास म्हणजे एका तबकात मध्यभागी रत्नजडित अलंकार ठेवल्या गत आहे, असे च वाटते. मुळ मंदिराचा प्रचंड कातळ हा डोंगराच्या चारही बाजूस काटकोनात वरपासून खालपर्यंत खोदून वेगळा केला आहे.
सपाट भिंतीचे गर्भगृह,अंतराळ, अलंकृत भव्य सभामंडप, प्रदक्षिणापथ, त्यावर पाच उप मंदिरे, समोर नंदिमंडप, त्यापुढे तीन प्रशस्त दालने,आणि प्रशस्त प्रांगण अशी एकुण एक रचना सांगता येईल.

          मंदिराच्या प्रवेशद्वारावलगत असलेल्या बाह्य भिंतींवर नरसिंह,वराहअवतार, वरुण,कार्तिकेय, इत्यादी प्रतिमा पाहायला मिळतात. मंदिरात प्रवेश करताना प्रवेशद्वारावर द्रविड पद्धतीचे गोपुरम दिसते, त्यांत आठ दिशांचे स्वामी अष्टदिक्पाल आणि इतर वादकही कोरलेले आहेत. द्वाराच्या दोन्ही बाजूस दोन पुरुष प्रतिमा ,शंखनिधी व पद्मनिधी जे कुबेराचे प्रतिनिधित्व करतात. प्रवेशद्वारातून थोडे आत गेल्यानंतर उजव्या बाजूस महिषासूरमर्दिनी चा शिल्पपट आहे तर डाव्या बाजूस चतुर्भुज गणेश मूर्ती आहे, तर समोरचा प्रचंड देखावा म्हणजे गजलक्ष्मीचा शिल्प पट. त्या चारही बाजूस अर्ध स्तंभावर गदाधारी द्वारपालांचे अंकन केले आहे. तसेच डाव्या बाजूस गरुडारुढ विष्णू ,रती मदन, श्रीकृष्णाचे मूर्ती शिल्प आहेत. मुख्य मंदिराच्या आवारात प्रवेश केल्यानंतर डाव्या बाजूच्या कोपऱ्यात त्रिवेणी मंदिर आहे, गंगा यमुना आणि सरस्वती या तीन नद्यांचा संगम येथे  मूर्त रुपात पाहायला मिळतो. उत्तर आणि दक्षिण बाजूला असणाऱ्या प्रांगणामध्ये पूर्णाकृती गज असून त्या बाजूस कैलास चे किर्तिस्तंभ किंवा ध्वजस्तंभ पहावयास मिळतात. तळा पासून ते स्तंभशीर्ष पर्यंत विविध कलाकुसर केलेली आहे. तर स्तंभाच्या मध्य भागावर मध्यम आकाराचे देवकोष्टक व त्याभोवती सुंदर कलाकुसर केलेली आहे. या ठिकाणी पट्टीकेवर यक्षांच्या लहान-लहान प्रतिमा आहेत. दक्षिण प्रांगणात असलेल्या कीर्ती स्तंभावर, असलेल्या देवकोष्टकामध्ये  सूर्यदेवतेची समभंग, द्विभुज मूर्ती आहे. उत्तर बाजूस असलेल्या प्रांगणातील कीर्ती स्तंभावर सुद्धा यक्ष मूर्ती आहेत. त्यापैकी काही वादन करीत आहेत तर काही आनंदमग्न होऊन नृत्य करत आहेत. मुख्य मंदिराच्या बाहेरील स्तंभ मालिकेच्या ओवरीत अनेक शैव, वैष्णव मूर्ती शिल्प आहेत. त्यामध्ये रावण आपले दहावे शीर शिवलिंगावर अर्पण करीत असल्याचे शिल्प, शिवपार्वती चौसर खेळताना चे शिल्प, शिव पार्वती अलिंगण मूर्ती ,केवल शिव मुर्ती, मार्कंडेयानुग्रह, कल्याण सुंदर मूर्ती, अंधकासुर वध मूर्ती ,त्रिपुरांतक शिव मूर्ती , लिंगोद्भव मूर्ती, गंगावतरण ,नटराज, भिक्षाटन शिवमुर्ती, अर्धनारीश्वर इत्यादी मूर्ती शिल्पांचा समावेश होतो. यासह इतर हरिहर, नमस्कार मुद्रेतील विष्णू ,शेषशायी विष्णू, नरसिंह अवतार ,त्रिविक्रम अवतार ,गोवर्धन गिरीधारी श्रीकृष्ण ,कालिया मर्दन ,इत्यादी मूर्ती शिल्प सुद्धा दिसून येतात. मंदिराच्या बाह्य भागावर रावणानुग्रह शिल्पाचा प्रचंड देखावा पहावयास मिळतो. तसेच सीता हरणासमयी जटायू पक्षासोबत केलेल्या संघर्षाचे शिल्प सुद्धा येथे दिसून येते. सद्यस्थितीत बरीच मुर्ती शिल्प भग्नावस्थेत असली तरी त्यातल सौंदर्य नजरेआड करण्यासारखे नक्कीच नाही, प्रत्येक पाषाणाची आपली एक वेगळी कथा आहे. कलाकाराने त्यांवर शेवटचा निर्वाणीचा भावनांचा हात फिरवलेला असतो त्यामुळे च तर पाषाणातून उस्फुर्तपणे भावगंगा खळाळताना दिसते.

      मुख्य मंदिराच्या दक्षिण बाजूस असलेल्या प्रांगणात एका उंच ठिकाणी प्रचंड प्रस्तरात यज्ञशाळा कोरलेली आहे, प्रवेशद्वारावर अतिशय प्रमाणबद्ध असे स्त्री शिल्प मन वेधून घेते. येथे वीरभद्र , गणेश आणि सप्तमातृकांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत त्यांच्या धडापासून वरील भाग भग्न असल्याने केवळ त्यांच्या वाहनांवरुनच मातृकांची ओळख पटते. या यज्ञ शाळेच्या खालील बाजूस एक लहानसे अर्धवट दालन आहे. नंदी मंडपाचा तळमजला अतिशय कोरीव असून येथे नृत्य करणाऱ्या शिवाचे अष्टभुज शिल्प दिसते  तर त्या बाजूस असलेल्या बाह्य भिंतीवर नरसिंह अवतार आणि मिथुन शिल्पे कोरलेली आहेत. रंग महालाच्या बाह्य भिंतींवर दोन अत्यंत महत्त्वपूर्ण शिल्पपट कोरण्यात आली आहेत डाव्या भिंतीवर महाभारताची कथा सांगणारा विस्तृत शिल्पपट आहे तर उजव्या बाजूस रामायणातील महत्वपूर्ण प्रसंगाचे अंकन केले आहे.

पहिल्या मजल्यावर अर्थातच मुख्य मंदिराकडे जाण्यासाठी दोन्ही बाजूने प्रस्तरात पायऱ्या कोरलेल्या आहेत. वरच्या मजल्यावर जाताना प्रवेशद्वाराच्या बाजूच्या भिंतींवर अतिशय सुंदर कोरीवकाम दिसते ,येथे कमलासनामध्ये बसलेल्या ब्रह्मदेवाची चतुर्भुज मूर्ती आहे ,तर नंदीमंडप आणि रत्ना मंदिराचा सभामंडप यांना जोडणाऱ्या छोट्या सभामंडपाच्या खाली अतिशय सुंदर शिल्पपट आहेत, त्यामध्ये भगवान शिवाची दोन रूपे आहेत- महायोगी शिव आणि भैरव.

पायर्‍या चढून वर जाताच आपण रंग महालाच्या समोरील चौकोनी मंडपामध्ये पोहोचतो या मंडपाच्या वितानावर सुंदर कमलपुष्प कोरलेले आहे ,रंग महालाच्या प्रवेशद्वारावर दोन्ही बाजूस पुरुष द्वारपाल कोरलेले असून पाच द्वार शाखा आहेत. आत प्रवेश केल्यानंतर कितीतरी अलंकृत स्तंभांनी वितानाचा भार तोललेला असल्याचे दिसते.या ठिकाणी फारसा प्रकाश येत नाही परंतु तरीही सभामंडपातील प्रत्येक स्तंभावरील नक्षींमध्ये वेगळेपणा दिसून येतो. येथे अतिशय बारीक नाजूक कलाकुसर केलेली आहे ,त्यामध्ये कमलपुष्प ,पदक, मयुराचे अंकन दिसते. प्रदक्षिणा पथावर 5 लहान उप मंदिरे असून त्यामध्ये कोणतीही देवता दिसून येत नाही. गर्भगृहा च्या भिंती सपाट असून त्यात भव्य असे शिवलिंग आहे.

 सभामंडपाच्या पुढील भागात प्रशस्त नंदीमंडप आहे यास दोन गवाक्ष असून त्यातून किर्तीस्तंभाचा देखावा दिसतो. त्यापुढे सलग तीन दालन असून ,त्या दालनातून पुढे गेले असता डाव्या व उजव्या अशा दोन्ही बाजूस प्रशस्त प्रांगण दिसते. येथे थांबून कैलासाचे भव्य रूप डोळ्यात साठवता येते, असे जरी कैलासाचे ओझरते रूप असले तरी ,
केवळ एकाच सलग प्रस्तरातुन निर्माण झालेला कैलास पाहण्यासाठी दोन डोळे ही अपुरे पडल्यागत वाटतात.
एवढे प्रचंड कातळ सौंदर्य न्याहाळताना, आपण किती सामान्य आणि क्षुल्लक आहोत याची प्रकर्षाने जाणिव होऊ लागते.

~Shrimala K.G.

केदारेश्वर मंदिर ,धर्मापुरी

 

             आंबेजोगाई शहरापासून तीस किलोमीटर अंतरावर धर्मापुरी हे एक लहानसे गाव आहे. या गावाच्या लगतच असलेल्या एका शेतामध्ये चालुक्यकालीन "केदारेश्वर मंदिर" आहे ,तसेच या गावाच्या शिवारात एका भुईकोट किल्ल्याच्या तटबंदीचे अवशेष सुद्धा दिसून येतात. मंदिराच्या मुखमंडपाचा भाग अत्यंत भग्न अवस्थेत होता, मात्र सध्या मंदिराचे संवर्धन चांगल्यारितीने झाले आहे. या मंदिराचे विधान हे होट्टल येथील सिद्धेश्वर मंदिरा सारखेच आहे ,म्हणजे मुख्य गर्भगृह आणि तीन प्रवेशद्वार अर्थातच खुले सभामंडप आहे मात्र या दोन्ही मंदिरांच्या बाह्य भागात विसंगती आढळतें.

 
प्रस्तुत केदारेश्वर मंदिर पूर्वाभिमुख असून, मूळच्या विधाना प्रमाणे अधिष्ठानावर आहे .त्यावर वेदीबंद, जंघाभाग आणि कपोत अशी एकंदरीत रचना दिसून येते. उत्तर-दक्षिण बाजूला असलेल्या अर्ध मंडपाची मोजमापे 9 फूट × 9 फूट अशी आहेत. रंग शिळेभोवती असलेले चार स्तंभ आणि अन्य आठ स्तंभांनी मिळून मंदिराचे वितान तोलले आहे. सभामंडपातील जमिनी सपाट आणि गुळगुळीत असून विताना चा केवळ मध्य भाग कोरीव आहे ,बाकीच्या भागावर कोरीव काम दिसत नाही. सभामंडपामध्ये दोन देवकोष्ठे आहेत मात्र सध्या ते रिक्त आहेत.

अंतराळ लहान आकाराचे असून, 10 फूट × 10 फूट अशा मोजमापाचे आहे.येथूनच गर्भग्रहाची सुंदर द्वार शाखा नजरेत भरते परंतु द्वार शाखेस भडक तैलरंग लावलेला असल्याने मूळ सौंदर्यास बाधा निर्माण झाली आहे. येथील प्रवेशद्वाराला पाच शाखा असून ललाट लिंबावर गणेशाचे अंकन आहे तर प्रवेशद्वाराच्या तळाशी किर्तीमुख कोरलेले आहे.

गर्भगृह चौरसाकृती असून  10 फूट × 10 फूट अशा मोजमापाची असून ,मध्यभागी शिवलिंग आहे .

मंदिराच्या बाह्यांगाचा विचार केला असता समोरील बाजूस भिंतीवर लघु शिल्पे असुन, बाह्यांगावर एकूण 68 मूर्ती कोरलेल्या आहेत. त्यात शैव, वैष्णव ,आणि शाक्त पंथाचे शिल्पं दिसून येतात.विष्णुचा नरसिंह अवतार, वामन अवतार ,वराह अवतार,ब्रह्मा, काली, शालभंजिका, पत्रलेखा,दर्पणा,रती मदन इ.चा समावेश आहे. बाह्य भिंतींवर एकूण तीन देवकोष्टक असून त्यात केशव, नरसिंह व वासुदेवाची मूर्ती आहे.

या मंदिरावरील पत्रलेखिका विशेष आहे, आवर्जुन पहावी अशी...कलेचे, रसिकतेचे, साधनेचे ते एक ज्वलंत उदाहरण च आहे. पत्र लेखिकेची वेशभूषा, केशभूषा, अलंकार, चेहऱ्यावरील भाव, हातात पकडलेली लेखणी,तो पत्र लिहिणारा हात, तसेच लिहिताना लेखणी वर पडलेल्या दाबामुळे बोटांवरील त्वचेची जी स्थिती होते अगदी त्याचेही अंकन कलाकारांने केले आहे, हे सारं काही नजरेतून मनात भरावं असं विलक्षण आहे. खरेच कलेची  साधना याहून अन्य नाही.

धनुष्यबाण..

"धनुष्यबाण" हे एक महत्त्वपूर्ण आयुध आहे ,जे पुर्वी शिकारीसाठी तसेच युद्धात किंवा स्पर्धेत संधान साधावयास वापरले जायचे.   धनुष्य हे वेदकालीन आर्यांचे मुख्य शस्त्र होते.पित्याचे धनुष्यबाण हे वारसाहक्काने  पुत्राकडे येत असतं. ऋग्वेदातील धनुष्य लाकडाचे असून त्याची दोरी स्नायूची होती,तर महाभारतात "कार्मुक" या लाकडाचे धनुष्य बनवीत असतं. महाभारतातील धनुष्य रंगवलेली असुन त्यावर सुवर्णा कृती पुष्पे, व रत्ने जडवलेली असत. धनुष्य ही वापरणाऱ्यांच्या उंचीच्या व शक्तीच्या मानाने लहान मोठी असतात सामान्य: त्याची लांबी तालमात्र असावी असे महाभारतात सांगितले आहे, याहून मोठी धनुष्य शक्तीच्या किंवा निशाणा च्या स्पर्धेसाठी वापरण्यात येत असतं.

कौटिल्याने धनुष्याचे कोदण्ड, द्रुण,धनु व कार्मुक हे प्रकार दिलेले असून ते अनुक्रमे ताल, बांबू, दारू व शृंग यांपासून बनविलेले असतात असे नमूद केलेले आहे.  

धनुष्यासाठी 'शिंग व लोखंड' यांचा संयुक्त उपयोग करावा असे अग्नीपुराणात सांगितलेले आहे, तरी हिरोडोटस च्या काळापर्यंत मुख्यता बांबूची धनुष्य वापरात होती.कालांतराने धातूंची निर्मिती वाढली व त्याचा उपयोग अस्त्रांसाठी होऊ लागला.

"शिज्जिनी" म्हणजे धनुष्याची दोरी. वेदकाळामध्ये ही दोरी बैलाची कातडे किंवा स्नायू यांच्यापासुन बनवली जात असे. मूर्व, तृण, शण, बांबू ची साल व स्नायू यांपासून धनुष्याची शिज्जिनी करावी असे कौटिल्याने सांगितले आहे.

शिज्जिनी च्या प्रत्येक टोकाला फांस असे, त्यापैकी एक फांस धनुष्याच्या वरच्या टोकाशी असलेल्या खाचेत नेहमी गुंतवलेला असे. धनुष्य वापरण्याच्या वेळीच दूसरा फांस खालच्या खांचेत बसविण्यात येत असे नाही तर धनुष्याच्या कमानीची शक्ती नष्ट होत असते.

धनुष्य वापरण्याच्या वेगवेगळ्या संज्ञा असतात,त्यापैकी काही पुढीलप्रमाणे:-
आतन्= धनुष्यावर दोरी चढविणे
प्रतिज्ञा= बाण लावणे
आयम्= धनुष्य वाकवणे
अस्= बाण सोडणे.

बाण जोडून शिज्जिनी ताणून नेम धरण्याला "संधान" असे म्हणतात. धनुष्याचा मध्यभाग व बाणाचे अग्र आणि लक्ष्य ही उघड्या डोळ्यांच्या पातळीत येतील एवढेच धनुष्य उचलून संधान साधावयाचे असते.

ऋग्वेदात व अथर्ववेदांत "आलाक्ता" व "दिग्ध" या विषारी बाणांचा उल्लेख आलेला आहे अशा विषारी बाणांचा वापर धर्मयुद्धा मध्ये करायचा नाही असा एक सक्त नियम होता.

महाभारतातले योद्धे हे धनुष्य उभे धरतात,आणि धनुष्याची दोरी ही कानापर्यंत  ओढतात.
गुडघ्यावर बसून किंवा अंतराळातील संधान साधावयाचे असेल तेव्हा धनुष्य हे आडवे च धरावे लागते.

"सकलेश्वर मंदिर" अंबेजोगाई.

"सकलेश्वर मंदिर" हे अंबेजोगाई शहरापासून साडेतीन किलोमीटर अंतरावर असून एका टेकडीवजा जागेवर स्थित आहे. हे मंदिर बऱ्याच अंशी भग्न झालेले असले, तरी तत्कालीन शिल्पवैभव आजही ठळक रित्या जाणवते, ते तेथील विखुरलेल्या कित्तेक मूर्तिशिल्पांमुळे.... त्यावर जमलेली धूलिकण या अश्या आपल्या सजगतेवर नेहमीच प्रश्न करत असावीत असे वाटते. 

  हे मंदिर बारा खांबी मंदिर म्हणून सुद्धा ओळखले जाते. सद्य काळात मूळ वास्तूपैकी गर्भगृह ,अंतराळ आणि मंडपाचा भाग शिल्लक आहे. तर अधिष्ठानाचा भाग हा अजूनही जमिनी मध्ये च दबलेला आहे, त्यामुळे पिठाचा केवळ थोडासा भाग नजरेस पडतो. येथील मुखमंडप पूर्णपणे भग्नावस्थेत आहे,पैकी दोनच स्तंभ शिल्लक आहेत. या मंदिरास तीन प्रवेशद्वारे आहेत म्हणजेच येथील सभामंडप हा खुल्या प्रकारचा आहे. 

मंडपाच्या मध्यभागी 13 फूट ×13 फूट अशा मापाचे चौरस पीठ असून त्यावरील रंग शिळेवर आठ स्तंभ आहेत आणि त्याच्या मध्यावर सुंदर वर्तुळाकार कोरीव काम केलेले आहे. मंडपा च्या वितानाचा भाग पूर्णपणे पडलेला आहे. मंडपामध्ये असलेल्या स्तंभांवर सुंदर कोरीव काम असून त्या ठिकाणी देवकोष्टके नाहीत. अंतराळाचा भाग हा लहान आहे.

 विशेषत: येथील गर्भगृह हे जमिनीच्या खाली दहा फूट असून, चौरसाकृती आहे. 9 फूट × 9 फूट अशा मापा चे गर्भगृह असुन त्यात प्रवेश करण्यासाठी पायऱ्या आहेत. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूस कीर्तिमुखे कोरलेली आहेत. गर्भगृहामध्ये शिवलिंग आहे जे फार वर्षांपूर्वी चे जुने आणि जागृत आहे असे तेथील स्थानिक लोकांचे मत आहे.

अंतराळात प्रवेश करण्याआधी जी दोन स्तंभ दिसतात त्याचे निरीक्षण केले असता असे लक्षात आले की येथील शिल्पावशेषांच्या साह्याने या मंदिराची काहीअंशी पुनर्बांधणी केली आहे, कारण येथे जवळ जवळ असलेल्या दोन स्तंभामध्ये सुद्धा साधर्म्य दिसून येत नाही, तर कोरीव कामाची काही पाषाण चुकीच्या जागी बसवल्याची सुद्धा दिसतात.

य मंदिरात एकूण बत्तीस स्तंभ आहेत पैकी सहा स्तंभांवर कोरीवकाम खूप आहे तर काही स्तंभांवर पुत्तलिका सुद्धा कोरलेल्या आहेत. प्रस्तुत मंदिर हे शेतामध्ये खोदकाम करत असताना सापडले आहे असे म्हणतात. या मंदिराच्या अवतीभवती सर्वत्र मूर्तिशिल्प, मंदिराचे अवशेष मोठ्या प्रमाणात विखुरलेले दिसतात, जे नक्कीच एका अभ्यासकाला त्या निर्जन स्थळापर्यंत खेचून आणतात...

कल्याण-सुंदर शिव पार्वती विवाह एक संपन्न कलाकृती

 

जेव्हा मानवी भावभावनांची निर्झरा पाषाणातून उस्फूर्तपणे खळाळते, तेव्हा पूर्णार्थाने शिल्पाकृती श्वास घेऊ लागते.

 ज्यांच्या श्रम, कौशल्य अन् कल्पनाविष्काराने पाषाणास वाचा फुटली अन् नवनवीन कलाकृतींचा जन्म झाला, अशा कलाकारांचे कसब खरोखरच उल्लेखनीय आहे.

  वेरूळ मधील लेणी क्रमांक 16 अर्थात कैलास लेणे, येथे बाहेरील स्तंभ मालिकेच्या ओवरीत असलेल्या शिल्पपटांत एक शिल्पपट 'शिवपार्वती विवाह सोहळ्याचा' आहे, यात शिव-पार्वती एकमेकां समक्ष उभे असून शिव चतुर्भुज आहे, त्याचा समोरील उजवा हात पार्वतीच्या हाती असून मागील उजव्या हातात काही तरी वस्तू आहे, शिवाचा पुढील डावा हात पार्वतीच्या स्कंधावर असून, मागील डाव्या हातात कमलपुष्प आहे.काही ठिकाणी पाणिग्रहण समयी, अलिंगन वा हनुस्पर्श केल्याचे ही दाखवले आहे. विवाह प्रसंग असल्याने सहाजिकच शिव अलंकारांनी अलंकृत झालेला दिसतो. मस्तकावर किरीट मुकुट, कानात कुंडले, गळ्यात ग्रीवा, दंडात केयूर ,पायाच्या दोन्ही अंगठ्यात अंगुलियक परिधान केलेले आहेत, शिवाय उत्तरीय व मेखला सुद्धा या ठिकाणी दिसून येतो. तर पार्वती ही शिवाच्या डाव्या बाजूस किंचित मान झुकवून उभी आहे.

        पाषाणात दडलेली सलज्ज ,सालंकृत, सौंदर्य शील नववधू दर्शवण्यास कलाकाराला अपेक्षेपेक्षा अधिक यश मिळाले आहे. पार्वतीने घातलेला केसांचा अंबाडा मानेवर रुळतो आहे. तर पार्वतीने गळ्यात ग्रीवा,हार सूत्र, कानी कुंडले, दंडात वलयांकित केयूर, हाती कंकण, कमरेस मेखला,पायी पैंजण ,अंगठ्यात अंगुलियक,इ.अलंकार परिधान केले आहेत. तर खालील बाजूस ब्रम्हदेव प्रस्तुत विवाहाचे पौरोहित्य करताना दिसतात. काही वेळा यझातील अग्नी मनुष्य रुपात सुद्धा दाखवला जातो. 

विशेष बाब अशी की येथील शिल्पपटात पार्वतीने केवळ एकाच पायात पैंजण परिधान केल्याचे अंकित केले आहे.अर्थातच विवाह या आयुष्यातील सर्वात सुंदर आणि महत्त्वाच्या क्षणी सहाजिकच सामान्य माणसाची ही धांदल उडते, तो एक खूप महत्त्वाचा बदल असतो.हर्ष, भय, लज्जा अशा कित्येक भावनांचं ते एकत्रीकरण असतं. मनाच्या अशा संमिश्र अवस्थेत गोंधळ उडणे सहाजिक आहे..देवदेवतांना मुर्तरूप देणे म्हणजे केवळ मूर्ती घडवणे एवढेच नव्हे, तर त्या मूर्तीवर मानवी भावभावनांचा शिडकावा करणेही तेवढेच आवश्यक होय, हे येथे या शिल्पकाराने उत्तम रित्या दाखवून दिले आहे.विवाह घटिका समीप आल्याने बावरून गेलेली पार्वती एका पायात पैंजण घालण्याचे विसरलेली आहे हे दाखवून कलाकाराने कलेचे अत्युच्च शिखरच गाठले आहे. खरोखरच कलाकाराच्या कल्पनाविलासाला शतशः नमन..!

✍Shrimala K.G.

"दीपोत्सव" वसा आणि वारसा.. 🚩

     "दीपोत्सव" वसा आणि वारसा.. 🚩

दिवाळी म्हणजे, काळोखात तेवणार्‍या "पणत्या".....!
त्यातल्या शुभ्र वातीला मिटवणारी लुकलुकती "ज्योत",,,,!
अन आसमंत प्रकाशमान करण्याचा एक सुरेख "स्त्रोत"...!

दिवाळीत तशी सर्वच जण आपापली घरं व्यवस्थित, सुशोभित करत असतात ते काही वावगं नाही. आपापली घरे तर पशूही व्यवस्थित च ठेवतात मात्र ज्या विधात्याकडे आपले कायम मागणे असते ,अपेक्षा असतात, अशा विधात्याची निवास स्थान म्हणजेच मंदिरं व्यवस्थित, सुशोभित करणं आपल आद्यकर्तव्य ठरत.

मंदिर ही केवळ धार्मिक व अध्यात्मिक ज्ञान प्रदान करणारी केंद्रे नसून, कला,साधना,आचार-विचार ,परंपरा यांचे सूक्ष्म भावविभोर असं 'अव्यक्त' व्यासपीठ आहे जे 'व्यक्ततेत' आणण्याचा प्रयत्न करणं म्हणजेच खरी रसिकता..!खरी कलासाधना..!

प्रचंड पाषाणातील कोरीव मंदिर ढासळलेली असली तरी बोलकीच असतात, फक्त आपल्याला बोलायला येत नाही.त्यांचे गतवैभव नष्ट झाले असले तरी त्यांच्या स्मृती कणांत ती कायम पुनरुज्जीवित होऊ पाहतात. मला वाटतं एवढी एकच गोष्ट आहे, ज्याला आपण पुनरुज्जीवित करू शकतो, पुन्हा एकदा ते सोनेरी क्षण, तो आसमंत, ती साधना,नक्कीच त्या पाषाणाच्या वाट्याला आपण देऊ शकतो ,आणि ते देण्यासाठीच ही दिवाळी, ही रोषणाई, जीर्ण मंदिरांमध्ये केली, जेणेकरून त्या दगडी चिर्यांना त्यांचे सोनेरी क्षण पुन्हा मिळतील आणि आपल्याला ही पून्हा गतवैभवाची अनुभूती मिळेल. शेवटी आपला वारसा आपणच जपायला हवा.. !

प्रकाशाची अधिक गरज ही अंधाराला असते, म्हणून पहिली पणती सोमेश्वर मंदिरात...! या मंदिराचा अधिष्ठानाचा संपूर्ण भाग आजही जमिनीखाली आहे तर दोन गर्भगृह स्थानिक लोकांच्या मनोरंजनाची, दारूची अड्डे बनलेली आहेत,पैकी मुख्य मंदिरात शिवलिंग आहे मात्र सहसा या मंदिराकडे कोणी फिरकत नाही.पावसाळ्याच्या दिवसांत पिकांच्या लागवडीमुळे तर या मंदिरापर्यंत आपण पोहोचू शकत नाही. त्यामुळे प्रथम निवड ही सोमेश्वर मंदिराची च..!
         येथील द्वारशाखेच्या प्रत्येक मूर्ती शिल्पांवर कोळ्याने जाळे विणलेले होते, सर्वत्र धूळ, माती ,कचरा लहान-सहान तृण,यांचच साम्राज्य होतं.घरातल्या प्रमाणे मंदिरातल्या कचऱ्याची विल्हेवाट लावणं, अंगणातल्या प्रमाणेच सभामंडपात पाणी शिंपणं, प्रवेशद्वारास तोरण बांधणं, रंगशिळेवर रांगोळी रेखणं,त्यात मनातल्या प्रत्येक भावनेची रंग भरणं,पणत्यांची आरास करणं, गर्भगृहातील मुख्य देवतेची पूजा अर्चा करून संध्यासमयीची आरती करणं,हे असं सुख आहे जे मांडण्यास माझ्या शब्दांत खचितच सामर्थ्य नाही. त्याची प्रचिती ही अनुभूतीतूनच होते. काही वेळापूर्वी धुळीने माखलेल मंदिर आपल्या थोड्याशा कष्टाने पुन्हा नव्याने् श्वास घेऊ लागतं, हे पाहून प्रचंड आनंद होतो.तो क्षण कायमचा आपला होऊन जातो,आयुष्यभरासाठी...या क्षणांच आणि आपलं एक घट्ट नातं जुळतं, जे मिटलेल्या पापण्यांत कायम विसावतं...सोमेश्वर मंदिरास आज खऱ्या अर्थाने गतकाळाचे ते सोनेरी क्षण दिले आणि मन कृतार्थ जाहले.

त्यानंतर सिद्दुकी याने बांधलेले सिद्धेश्वर आणि रिब्बेनायकाने बांधलेले रिब्बेश्वर मंदिर यांची अनुक्रमे सजावट केली. सभामंडपातील कीर्तन-भजन, हरिनाम,टाळ ,वीणा यांच्या मधुर निनादात माझ्या पणत्यांतील ज्योती ही हेलकावत होत्या. या मंदिरात स्थानिक लोकांचा वावर असतो, त्यामुळे सहाजिकच सर्वत्र स्वच्छता होती. त्यात रांगोळी, तोरणं, पणत्यांनी शोभा वाढविली.. त्या आसमंताची... त्या मंदिराची आणि त्या क्षणांची...
   सकलेश्वराचं बारा खांबी मंदिर म्हणजे मंदिर स्थापत्याचा उत्तम दाखलाच...जिथे जाण्यासाठी स्मशानभूमी ओलांडून कच्च्या रस्त्याने जावे लागते त्यात अमावस्येची रात्र..!जेव्हा मनात लख्ख प्रकाश असतो ,तेव्हा आजूबाजूचा गर्द काळोख, स्मशानाची वाट, रातकिड्यांची किरकिर, दूरवरून येणाऱ्या कुत्र्यांच्या भुंकण्याचा आवाज, या सर्व हॉरर माहोल चा काहीही परिणाम होत नसतो. काही वेळाच्या पायपिटीनंतर अन् थोड्याशा कष्टानंतर सकलेश्वर बारा खांबी मंदिर ही पणत्यांच्या सहवासात गतवैभव पुन्हा एकदा अनुभवू लागलं. प्रत्येक स्तंभाभोवती रांगोळी रेखत सौंदर्याची जणू आराधनाच केली गेली. या ठिकाणचे गर्भगृह अधिक खोल असून, येथील शिवलिंग सुद्धा खूप जुने आहे असे म्हणतात.

अखेरच मंदिर म्हणजे केदारेश्वराचे..!  या मंदिराच्या समोरील भागाची पुनर्रचना केली आहे, एकंदरीत मंदिर सुस्थितीत आहे. मात्र दिवाळीच्या ऐन लक्ष्मीपूजन असलेल्या दिवशी गावापासून थोडे दूर अंतरावर असलेल्या या मंदिरात कोणीही फिरकणे शक्य नव्हते..मंदिर परिसर अगदी सुनसान होता,तर गर्भगृहातील शिवलिंगावर फक्त वाळलेल्या पांढऱ्या शेवंतीची काही फुलं होती, सारं काही उजाड वाटणारं दृश्य काही क्षणातच दिव्यांच्या सोनेरी लक्ख प्रकाशामध्ये न्हाऊन निघाल.. या मंदिराच्या बाह्यांगावरील पत्रलेखिका उल्लेखनीय आहे,आवर्जुन पहावी अशी...दुर्दैवाने ती खूप उंचावर आहे ,पण जुगाड नावाचा प्रकार आपल्याकडे आहे.
प्रत्येक मंदीराचा निरोप रात्री नऊच्या दरम्यान घेण्याचे निश्चित असतानाही मध्यरात्र उलटून जायची याचेही भान नसायचे एवढ ते प्रभावी सौंदर्य होत.. काळोखाला भेदणारा पणत्यांचा तो मंद प्रकाश , ती नीरव शांतता, हलकासा गारवा,निर्जन जागा अन् बोलके खांब यांच्या सहवासातील ही दिवाळी खरोखरच अविस्मरणीय होती.

✍️Shrimala K.G.